hau nia biodata

BALUK I DAHULUK 1.1 Ha’u nia Moris no Familia Hau nia naran kompletu Ruben Gabriel Miranda oan husi Afonso Miranda (matebian) no Carolina Maria da Silva (faluk). Moris iha loron 9 fulan Fevereiro tinan 1993 iha Aubaca Bado-ho’o Triloka Baucau Timor Leste. Ami moris nu’udar familia agricultor ida ne’ebe simples maibe riku domin pas no damen iha suku Triloka Aldeia Bado-Ho’o. Iha loron 31 de Abril tinan 2011 ha’u nia papa Afonso Miranda (husi Zumalai, Suai jerasaun Bunak Uma Dou-Dato) husik hela ami mesak, hodi fila ba aman Maromak nia kadunan santu wainhira ha’u sei eskola iha Escola Téknika Agrikola (ETA) Dom Bosco Fuiloro. Hau nia mama Carolina Maria da Silva (Husi Bucoli Lequi-loi-watu jerasaun Wai-ma’a uma Wai-Theki Hau-Kaiti). Agora iha uma serbisu hanesan mane hodi tau matan ba ami. Ami nia knua iha Beata-Malolo fronteira entre Zumalai no Bobonaro) Hau nia papa uluk eskola to’o Quarta klase tempo Portugués nian no ha’u nia mama la eskola tan ne’e agora ha’u nia mama labele hatene hakerek no le’e. Ha’u nia papa uluk serbisu nu’udar mestri iha Eskola Primaria no6 Aubaca Baucau no ha’u nia mama iha uma hodi tau matan mai ami. Ha’u nia familia agora la’os hanesan uluk ona moris susar liu, moris mesak laiha aman hanesan ema seluk. Oras ne’e ha’u nia mama tenke esforsu maka’as hodi serbisu. Maske badinas los serbisu iha to’os no natar iha tempu bain let, maibe iha loron domingo sempre ba missa hodi rona na’i Jesus nia Evangelo, anounser moras. Ami maun-alin hamutuk nain hitu (7) bele sai hanesan ekipa basketboll ida no cadangan nain rua. No treinador mak ha’u nia papa no Maneger mak ha’u nia mama. 1.2 Ha’u nia maun-alin 1 Abnel Gabriel Miranda kaben nain mane foun husi Uma-Kaileki oan ida 2 Sancha Gabriela Miranda kaben nain 3 Mak atan ha’u rasik oras ne’e eskola iha Universidade Nasional Timor Lorosa’e 4 Noel Fransisco Miranda estudante oras ne’e eskola iha Ensino Basiko no1 lospalos klase 80 ano no hela iha Orfonato Salesiano de Dom Bosco Lospalos. 5 Ana Bela Binsasi Miranda estudante 6o ano oras ne’e eskola iha ensino basiko Filial No 4 Bieke Sahe Aubaca. 6 Fátima Idalina Mesquita Miranda estudante 4o ano oras ne’e eskola iha ensino basiko Filial No 4 Bieke Sahe Aubaca no 7 Rivaldo Felix Miranda estudante 2oano iha ensino basiko Madre Marry Wilson Triloka. Ida ne’e mak ha’u nia maun-alin iha ha’u nia familia ami hotu sempre hare malu diak moris simples maibe riku domin pas no damen. Ami sempre moris ho Mutualidade, Solidaride no Fraternidade. BALUK II HA’U NIA ESPERIENSIA 2.1 Reflesaun Loron hirak ne’e udan maka’as Ita la’o mos falun a’an hotu. Malirin lo’os tu’ur hodi le’e lia foun diak no halo reflesaun ruma kona ba lia foun diak ne’e maibe la iha inspirasaun ruma ne’ebe bele loke ha’u nia hanoin no neon. Ha’u koko atu lao sai ba liur. Wainhira ha’u lao sai ha’u hare señora ida dada hela nia asu lao iha trotoa ka dalan ninin. Maibe asu ne’e oan ne’e hatenu la para. Hatenu hodi hateke ba leten, ha’u koko atu osserva jestu asu oan ne’e. Iha momento ne’eba loron manas oi-tuan. No asu oan ne’e passa duni iha loron laran ne’e no nia hatenu. jestu no esperiensia badak ne’e ha’u hahu atu koko atu komprende nia sentidu no ha’u dehan iha ha’u nia laran. Asu oan ne’e hatenu…..hatenu hela nafatin wain hira nia hare loron nia naroman. Loron nafatin fo nia naroman maske asu oan ne’e hatenu. Loron nia naroman mak atu haroman mundu rai klaran, la importa se ita ema ka kriatura sira gosta ka la gosta, hakarak simu ka la simu ninia roman ne’e. 2.2 Esplikasaun no Reflesaun Ha’u koko atu esplika oituan no halo reflesaun ba ha’u nia moris lorloron. Wainhira ha’u moris mai ha’u matan tomak ha’u la koñese saida mak mundu. Maibe ha’u nia papa no mama sempre esforsu a‘an hodi dudu ha’u no eduka ha’u to’o boot. Ha’u sente ha’u nia papa no mama nia domin bo’ot tebes mai ha’u. Ha’u sente kontente tebes wainhira sira eduka ha’u, ha’u hahu koñese saida mak mundu ha’u nia matan hahu nakloke no hare kores mesak oi-oin no furak tebes mai ha’u. Maibe ohin loron ha’u sente iha ha’u nia moris, moris ne’ebe mak la kompletu basa ha’u nia papa Maromak bolu hikas ona ba nia kadunan santu. Ha’u sente triste tebes oin sa ha’u atu moris mesak ho ha’u nia mama no alin sira. Ha’u nia mama iha kbi’it ga lae atu tau matan mai ha’u no ha’u nia alin sira. Maibe ha’u nia mama ema ida ne’ebe esperta hodi haka’as an serbisu maka’as no eduka nafatin ami to’o ohin loron ha’u hahu ha’u nia estudu iha ensinu superior, ha’u fiar katak ha’u no ha’u nia mama, ami sei esforso an atu luta hasoru moris mesak ida ne’e. Ho esperiensia hirak ne’e ha’u hakarak motiva maluk sira atu banati tuir Moris ne’ebe realidade ida ne’ebe ita ema labele nega no la konsege hases an husi realidade sira ne’e hotu . Hanoin fali momentu hotu uluk ne’ebe liu ona, dala barak liu ita sente triste no to’o matan ben ne’e monu maibe kuandu ita hanoin didiak, ida ne’e hanesan parte husi moris nian ne’ebe ita konsege hakat liu ona. Sofrimento, terus, tristeza, no hahalok ema seluk nian ne’ebe haterus ita iha momentu difisil nia laran ita rai ona hanesan lembransa no lisaun ida ne’ebe bele lori ita ba moris ne’ebe sai ksolok liu tan. Husi terus ita haketak ba moris ne’ebe nakonu ho ksolok wainhira ita hateke ba future ho esperansa no dedika ita nia moris ba mehi no prinsipiu ne’ebe ita iha. 2.3 Aprende Husi Terus Ne’e lifuan ne’ebe kuaze ema hotu lakohi atu halao no akontese iha sira nia moris, tan ema hotu hakarak atu haksolok deit iha sira nia moris tomak. Nu’udar ema foin sa’e, transformasaun moris nian ne’e buat ida ne’ebe difisil tebes no até transformasaun ne’e la akontese wainhira ita lakon esperansa taka ita nia dalan ba futuru ne’ebe nakonu ho esperansa. 2.4 Iha Ne’ebe Hakarak Iha Ne’e Iha Dalan Ne’e mak ekspesaun ida ne’ebe fo motivasaun ba ita foin sa’e sira wainhira iha momentu difisil nia laran. Transformasaun moris nian husi moris susar ba diak, tenke ho laran luak no haraik an hodi simu sofrimentu no terus oi-oin ne’ebe mosu iha dalan naruk hakarak ba transformasaun moris ne’ebe ita mehi. Mehi….mehi….no mehi maibe kuidadu ho mehi sira ne’e tamba mehi dala ruma mos bele sai hanesan presaun ba ita nia an. Mehi ho esperansa…. Mehi hodi transforma moris….. mehi ba moris loron aban nian… mehi ba future hodi hetan moris ne’ebe ksolok liu 2.5 Mai Ita Hateke Ba Oin Ho Esperansa Tamba laiha buat ida ne’ebe labele akontese Ita nia luta seidauk hotu, Hanoin ba loron aban asaun hahu husi ohin. Momentu hotu ne’ebe ita liu ona ho oportunidade hotu ne’ebe agora iha no ne’ebe sei mai, hanesan restu moris nian ne’ebe ita tenke luta hodi uza hafurak ita nia moris. Ho luta ne’e mak ita bele moris to’o ohin loron, luta mak ita bele sente mundu nia ksolok, luta mak sei lori ita hodi ema seluk rekoñese ita nia luta, ho luta mak ita hadia ita nia moris no prepara ita nia an ba mundu nia transformasaun ne’ebe exije ita. Ema idak-idak luta ba nia moris no futuro husi dalan oi-oin ne’ebe ita sente dalan ne’e mak diak liu ba ita hodi hatutan ita nia luta. ”luta horseik ba ohin, luta ohin ba aban no luta aban ba loron ne’ebe tuir mai. Nu’udar jovem, lia fuan “luta” mak hanesan motivasaun ida ne’ebe presija tau iha asaun no pratika iha viajen moris nian hodi hakat hakbesik ba mehi ne’ebe iha ona kuandu ita hahu koñese mundu ne’e no sente mundu ne’e nia komplikasaun. Hateke ba saida mak agora ita iha, hanoin fali ba saida mak liu tiha ona no reflekte ba saida mak atu halo iha loron aban ba oin, realiza katak “luta sei dauk remata” Ida ne’ebe iportante liu mak keta baruk no moe wainhira halo buat ruma iha ema barak nia oin. BALUK III KONKLUSAUN NO SUGESTAUN 3.1 KONKLUSAUN Forsa ne’ebe ita iha, ita tenke esforso atu halakon estress mak esforso ne’e bale liu. Ita sei sente pas no dame sekarik ita hanoin atu hases an husi problema ne’ebe mak iha. Keta koko atu harahun lutu ne’ebe o iha se wainhira o la hatene, tamba sa o inkluiaan iha hirak ne’e. Ida ne’e la’os o nia dalan atu hakat tuir nia espaso lor-loron. Sei la iha folin wainhira ita tau importansia liu ba tempo, maibe tempo iha valor bo’ot liu. ita valorija tempo sei la riku, maibe ita uja didiak tempo, maka tempo ne’e sai hanesan fonte rikusoin ita an. Ema ne’ebe lakon esperansa nia suseso mak liu ona iha tempo ne’ebe nia hakslok tiha ona, maibe ema ne’ebe esforso an nia sente an katak ninia suseso seidauk hetan iha nia moris no nia sei aprobeita ho diak iha nia futuru. Ita nia serbisu la’os atu susesu. Maibe ita nia serbisu maka atu koko, tamba iha ne’e maka ita sei hetan estudu hodi hafanun oportunidade atu suseso. 3.2 SUGESTAUN Haksolok no aprobeita didiak ho moris ne’ebe maka iha, basa ida ne’e maka rezultado o nian no koko atu hafurak ho moris ida ne’e maske simples no ema barak hewai o no hateten o la bale iha nia matan, laiha ema ida haksolok se nia la gaba nia an. Hau hakarak sugere ba mestra atu kontinua nafatin ho planu hirak ne’e tamba diak ba ha,u no mos kolega sira seluk bele hatene atu uja ita nia lian rasik, se lae ita nasaun ukun rasik an ona maibe ha’u sente hanesan sei dauk ukun an tamba buat bo’ot no ki’ik sempre uja ema seluk nian exemplo lian. ‘Segredo atu suseso mak hakarak’